Jermenska zajednica u Novi Sad doselila se iz Beograda krajem 18. veka, pod pritiskom turske opsade. U grad su stigle dve zajednice: jermenska zajednica monofizita i jermenska mehitaristička zajednica. Mehitaristi su vremenom dobili plac na kome su sagradili crkvu skromnog baroknog izgleda. Ta crkva je stradala tokom bombardovanja 1849. godine. Dvadesetak godina kasnije, na njenim temeljima podignuta je nova crkva. Veliku ulogu u njenoj obnovi imala je Marija Trandafil, koja je finansirala obnovu hrama i izlivanje zvona. Posle Drugog svetskog rata crkva je bila zaštićena kao spomenik kulture, ali je ta zaštita deset godina kasnije ukinuta. Crkva je srušena 1963. godine, jer se našla na putu novih urbanističkih planova grada. Danas se ovo mesto nalazi na jednom od najprometnijih punktova u centru Novog Sada. Iako je lokacija na određeni način obeležena, ne postoji spomen-tabla, a veliki broj građana ne zna da je Jermenska mehitaristička crkva nekada postojala.
Jermenska crkva u Novom Sadu
Iz potrebe da se ova izgubljena baština sačuva u savremenom obliku nastao je projekat Evropsko nasleđe, lokalna sećanja: Digitalna rekonstrukcija Jermenske crkve u Novom Sadu. Projekat je tokom 2025. godine prijavljen na konkurs Evropsko iz Srbije i izabran je kao jedna od 12 podržanih ideja. Trajao je šest meseci, a njegovi glavni rezultati bili su dokumentarni film i digitalna rekonstrukcija crkve, njenog eksterijera i enterijera, objedinjeni u formi virtuelne šetnje. Autor i koordinator projekta je Snežana Mijić.
Važnu stručnu podršku projektu pružila je Ljiljana Lazić, muzejska savetnica Muzeja grada Novog Sada i jedna od najvažnijih poznavateljki ove teme. Ona je bila i autorka izložbe „Jermenska crkva – izgubljena baština“, održane 2014. godine, na kojoj su predstavljeni predmeti iz crkve koji se danas čuvaju u stalnoj postavci muzeja.
Dokumentarni film zasnovan je na razgovorima sa stručnjacima, ali i na svedočenjima ljudi koji se crkve još uvek sećaju. Pored Ljiljane Lazić i Dubravke Đukanović, u filmu su zastupljena i lična sećanja savremenika. Borivoje Mirosavljević, novosadski novinar i fotograf, živeo je u neposrednoj blizini crkve, beležio njen izgled i rušenje, kao i izgled jermenskog sveštenika. Njegovo svedočenje je posebno dragoceno i zbog toga što je sačuvao prozorske okvire crkve, koje je nakon rušenja uzeo sa otpada i odneo na svoju vikendicu. Edita Vajs, nekadašnja učenica srednje građevinske škole u Novom Sadu, više puta je prolazila pored crkve i povremeno ulazila. Nikola Grdinić, univerzitetski profesor, odrastao je u Menratovoj palati, preko puta crkve, i sa svog prozora svakodnevno je posmatrao njeno rušenje i promene u tom delu grada.
Rad na projektu odvijao se paralelno u više pravaca. Jedan od najvažnijih segmenata bila je izrada 3D modela crkve za potrebe dokumentarnog filma i VR ture. Za ovaj deo bio je zadužen Živica Ranisavljev, koji je radio rekonstrukciju eksterijera i enterijera crkve. U radu su korišćeni arhivski planovi sa tačnim merama, veliki broj arhivskih fotografija i dostupna dokumentacija. Model je izrađen u programu 3ds Max 2024. Pojedini elementi eksterijera, kao što su rozeta, ukrasni ćupovi i reljefi, rekonstruisani su na osnovu nacrta i analogija sa drugim verskim objektima iz istog perioda. U model su uključeni i 3D skenirani kipovi Bogorodice i Svetog Josifa, odabrani prema sličnosti sa primerima sa arhivskih fotografija. Posebna pažnja posvećena je teksturi i boji fasade, kako bi objekat delovao verodostojno i pokazivao tragove vremena, vlage i habanja. Rekreirane su i tri table na prednjoj fasadi, uz pažnju prema natpisima, obliku slova i materijalima.
Rekonstruisane fasadne skulpture, ukrasi i table sa natpisima
Izrada enterijera bila je složenija, jer je sačuvano manje podataka o unutrašnjosti. Osnovna prostorna struktura bila je poznata zahvaljujući planovima, ali su brojni detalji morali biti rekonstruisani na osnovu fragmenata sa fotografija. Pojedini elementi, poput klupa i dekorativnih delova oltara, preuzimani su sa arhivskih snimaka i prilagođavani za upotrebu u 3D prostoru. Teksture su izrađivane kombinovanjem isečenih delova sa fotografija i novih tekstura. Veliki izazov predstavljao je kolorit enterijera, jer je dokumentacija bila monohromna. Zato je kolor definisan na osnovu istraživanja srodnih crkava iz tog perioda i u konsultaciji sa članovima tima. U enterijer su uneti i predmeti koji su fotogrametrijski snimljeni tokom posete Muzeju grada Novog Sada. Posebno je značajan vitraž, čiji je jedini izgled sačuvan na arhivskim fotografijama, pa je uključen u rekonstrukciju, dok su ostali prozori ostavljeni samo u teksturi stakla. Po završetku modelovanja, enterijer i eksterijer prebačeni su u Blender, gde su dalje korišćeni za VR rendere i virtuelnu turu.
Link:
https://ns-crkva.netlify.app/
Digitalna rekonstrukcija enterijera crkve
Važan segment projekta bila je i vizuelna obrada materijala za film i promociju. Za dizajn i motion animacije bila je zadužena Marija Stepanović. Njena uloga obuhvatala je pripremu objava i animacija za društvene mreže, animiranje pokrivalica za dokumentarni film, kao i obradu tekstura preuzetih sa starih fotografija unutrašnjosti crkve. Te teksture kasnije su korišćene pri oblikovanju enterijera kupole i svoda.
Promocija projekta na društvenim mrežama razvijala se paralelno sa produkcijom. Za društvene mreže bila je zadužena Ljiljana Božić. Kampanja je obuhvatila Instagram, TikTok, Facebook i YouTube, kao i promociju završnog događaja zakazanog za 30. mart 2026. godine u Muzeju nauke i tehnike u Beogradu. Trajala je od 15. novembra 2025. do 15. aprila 2026. godine i uključivala je osmišljavanje objava, pisanje tekstova za voice-over, snimanje, vizuelizaciju, izradu b-roll materijala, montažu, pisanje opisa i hashtag-ova, označavanje saradnika, objavljivanje sadržaja i praćenje statistike. Kroz ovu kampanju publika je postepeno upoznavana sa projektom, članovima tima, istorijom Jermenske crkve, njenim eksterijerom i enterijerom, kao i završnim događajem i VR iskustvom. Poseban deo kampanje činile su interaktivne objave, uključujući kviz o Jermenskoj crkvi i njenom rušenju.
Postovi na instagram stranici exkulture (@exkultura_rs)
Narator i scenarista filma je Vladimir Petrović. Snimatelji su Tibor Varga i Aleksandar Radetić. Montažu je radila Ema Teokarević. 3D model izradio je Živica Ranisavljev. Dizajn i motion animacije radila je Marija Stepanović, a društvene mreže vodila je Ljiljana Božić.
Film je planiran za prikazivanje 30. marta 2026. godine u Muzeju nauke i tehnike u Beogradu, kao i 21. aprila 2026. godine u KC Svilara u Novom Sadu. Projekat je realizovan sredstvima dobijenim kroz program Evropsko iz Srbije, uz dodatna sopstvena sredstva. Na konkurs je aplicirala neformalna grupa ExKultura, uz podršku NVO TELOK iz Kragujevca, dok je tokom realizacije projekta stručnu i organizacionu podršku pružao Sinhro HUB iz Pančeva.
Ovaj projekat predstavlja i osnovu za dalje razvijanje sadržaja. Već sada postoji mogućnost da se iz njega razviju javno dostupna virtuelna šetnja, digitalna arhiva povezana sa enterijerom crkve, kao i novi formati interpretacije, poput interaktivne igrice zasnovane na istraživanju prostora i dokumentarnog filma o jermenskoj zajednici.
